Gospodarka

Zasadnicze cechy gospodarki centralnie planowanej, inaczej zwanej systemem nakazowo - rozdzielczym:
a)    monocentryczny ład społeczny - struktura tego systemu wyróżniała centrum polityczne (układ naczelnych władz partyjnych) następnie władzę państwową (Sejm i Rada Państwa) oraz administrację państwową szczebla centralnego (rząd, ministerstwa, różnego rodzaju centralne urzędy),
b)    dominacja państwowej własności czynników produkcji - państwowa własność dominowała we wszystkich dziedzinach gospodarki. W sensie formalnym i prawnym właścicielem środków produkcji skupionych w tzw. sektorze państwowym było państwo. Własność państwowa powstała w skutek nacjonalizacji większych prywatnych przedsiębiorstw i majątków ziemskich. Własność tę oraz własność spółdzielczą traktowano oficjalnie jako dwie formy własności społecznej, przy czym własność państwowa miała stanowić formę „wyższą”, a spółdzielcza „niższą” (zakładano, że własność spółdzielcza wykorzystywana była w interesie tylko jednej grupy, a państwowa w interesie całego społeczeństwa). Jeżeli chodzi o własność prywatną to występowała ona w formie tzw. własności drobnotowarowej. Obejmowała ona ziemię i inne czynniki produkcji, skupiona była w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz niewielkich przedsiębiorstwach i zakładach produkcyjnych, rzemieślniczych, usługowych,
c)    centralne planowanie i zarządzanie gospodarką - bardzo silna centralizacja decyzji gospodarczych, istotne decyzje ekonomiczne zapadały na szczeblu centralnym. Obowiązował hierarchiczny charakter planu i pionowy układ powiązań między różnymi organizacjami oraz nakazowy sposób przekazywania decyzji. Zadania ujęte w planie musiały być traktowane przez inne podmioty gospodarcze jako obowiązkowe do wykonania. Dominowało planowanie rzeczowe nad planowaniem finansowym. Plan powstawał przede wszystkim w wielkościach naturalnych (fizycznych). Kategorie towarowo-pieniężne (ceny, koszty, rentowność) w sferze stosunków pomiędzy szczeblem centralnym a przedsiębiorstwami oraz między samymi przedsiębiorstwami odgrywały rolę bierną w tym sensie, iż nie wpływały na akty wyboru dokonywane przez przedsiębiorstwa,
d)    nierynkowa alokacja zasobów - to rozdział surowców, materiałów, dewiz, środków inwestycyjnych, kredytowych, a w dużej mierze także dóbr i usług konsumpcyjnych. Alokacja zasobów kształtowała się pod wpływem subiektywnych ocen polityków gospodarczych i procedur przetargowych między różnymi grupami nacisku,
e)    gospodarka niedoborów - niedobory były wszechobecne, dotyczyły zarówno czynników produkcji, jak i przedmiotów spożycia. Istotną przyczyną niedoborów było to, że przedsiębiorstwa napotykały tzw. „łagodne” ograniczenie pieniężno-budżetowe. Wyrażało się ono w tym, że:

-    ceny nie miały charakteru zewnętrznego wobec przedsiębiorstw, co znaczy, że miały one na nie wpływ, mogły nimi manipulować i ukrywać w nich marnotrawstwo,
-    system podatkowy był łagodny, wobec przedsiębiorstw stosowano ulgi, odroczenia i zwolnienia podatkowe,
-    państwo udzielało bezzwrotnych dotacji przedsiębiorstwom,
-    banki udzielały organizacjom gospodarczym kredyty nawet w sytuacji, gdy nie było gwarancji, iż będą one w stanie zwrócić pożyczki z własnych przychodów.
Istnienie łagodnego ograniczenia pieniężno-budżetowego sprawiło, że przedsiębiorstwa nie musiały walczyć o przetrwanie i rozwój, które gwarantowane były przez państwo i nie zależały od realizowanej rentowności.